Notes on Conscious Leadership #2
Wanneer het evenwichtspunt begint te verschuiven
Wat een verschuivend krachtenveld in de samenleving kan betekenen voor organisaties en leiderschap.
In het vorige essay beschreef ik hoe er in onze tijd vier krachten tegelijkertijd lijken te bewegen: de naar buiten gerichte beweging van menselijke macht, de naar binnen gerichte beweging van menselijke systemen, de beweging van energie in de digitale wereld en de beweging van materie in de fysieke wereld.
Wanneer zulke krachten tegelijk verschuiven, blijven systemen zelden stabiel.
Om te begrijpen wat dit voor organisaties betekent, helpt het om naar een eenvoudig beeld te kijken: het scharnierpunt van een kompas.
Elke kompasnaald draait rond één punt. Dat punt verschuift normaal gesproken nauwelijks. Maar wanneer het wél verschuift, verandert de oriëntatie van de hele naald.
Samenlevingen functioneren op een vergelijkbare manier.
Op ieder moment bestaat er een soort evenwichtspunt waar de belangrijkste krachten die het menselijk leven vormen elkaar tijdelijk in balans houden. Vanuit dat evenwichtspunt ontstaan de structuren die wij bouwen: onze instituties, economieën, organisaties en vormen van leiderschap.
Maar wanneer de krachten onder het oppervlak beginnen te verschuiven, kan ook dat evenwichtspunt zelf gaan bewegen.
En wanneer dat gebeurt, kunnen systemen die lange tijd stabiel leken plotseling hun stabiliteit verliezen.
Het vorige evenwichtspunt
Gedurende een groot deel van de afgelopen eeuwen lag het evenwichtspunt van de samenleving bij groepsbewustzijn en de ontwikkeling van kennis.
Stabiliteit werd georganiseerd via hiërarchie.
Organisaties kregen de vorm van piramides.
Autoriteit stroomde van boven naar beneden.
Kennis en controle vormden belangrijke bronnen van macht.
Deze structuren bleken lange tijd bijzonder effectief. Ze maakten grootschalige samenwerking mogelijk, ondersteunden industriële ontwikkeling en vormden de basis van veel van de instituties die vandaag nog steeds invloed hebben.
Veel van de organisaties die de wereld vandaag vormgeven, zijn gebouwd vanuit dit evenwichtspunt.
Maar systemen die rond één evenwicht zijn ontworpen, functioneren niet automatisch goed wanneer dat evenwicht begint te verschuiven.
Een nieuw evenwichtspunt
Als de krachten die onze wereld vormen inderdaad in beweging zijn, kan er een ander evenwichtspunt ontstaan.
Een van de meest zichtbare ontwikkelingen van de afgelopen decennia is de verschuiving van groepsgericht bewustzijn naar bewuste individualiteit.
In eerdere structuren functioneerden individuen vooral binnen de logica van de groep. Autoriteit, kennis en richting lagen grotendeels geconcentreerd in hiërarchische systemen.
Maar wanneer mensen het vermogen ontwikkelen om naar hun eigen gedrag te kijken en daar bewust keuzes in te maken, ontstaat een andere dynamiek.
Mensen kunnen hun eigen handelen observeren.
Ze kunnen bestaande structuren ter discussie stellen.
Ze kunnen keuzes maken die afwijken van de richting van de groep.
Dat betekent niet dat collectieve structuren verdwijnen. Maar het betekent wel dat de balans tussen individu en collectief verschuift.
En wanneer die balans verschuift, begint ook de architectuur van organisaties te veranderen.
Hoe organisaties reageren
Wanneer het evenwichtspunt van de samenleving beweegt, reageren organisaties vaak op verschillende manieren.
Sommige organisaties proberen de bestaande structuren te versterken. Ze centraliseren macht, vergroten controle en proberen stabiliteit te beschermen.
Andere organisaties bewegen naar het andere uiterste en laten structuur te snel los, in de hoop dat flexibiliteit alleen voldoende zal zijn.
Maar de meest veerkrachtige reacties ontstaan vaak in het middengebied.
In perioden van systeemverandering blijken organisaties die bewustzijn, creativiteit en gezamenlijke actie kunnen combineren vaak beter in staat om zich aan te passen.
Juist daar krijgt bewust leiderschap betekenis.
Leiderschap bij een verschuivend evenwichtspunt
Voor leiders gaat de uitdaging in zulke perioden verder dan het managen van verandering binnen bestaande systemen.
De diepere vraag is of het referentiepunt waarop het systeem gebouwd is zelf begint te verschuiven.
Wanneer strategie volledig gebaseerd blijft op het vorige evenwichtspunt — hiërarchie, controle en de accumulatie van kennis — kan die strategie steeds minder effectief worden in een wereld waarin bewuste individuen een andere verhouding tot verantwoordelijkheid en autoriteit ontwikkelen.
Leiderschap in zo’n periode vraagt daarom een andere gevoeligheid.
Het vraagt het vermogen om de onderliggende krachten te herkennen die een systeem vormen.
Om te zien wanneer het evenwichtspunt begint te bewegen.
En om organisaties door die beweging heen te begeleiden zonder hun samenhang te verliezen.
Een tijd van overgang
Perioden waarin het evenwichtspunt van een samenleving verschuift, zijn zelden comfortabel. Oude structuren beginnen te knellen terwijl nieuwe vormen zich nog maar net beginnen af te tekenen.
Maar juist in zulke momenten ontstaan ook nieuwe mogelijkheden om te organiseren.
Voor leiders en ondernemers wordt de vraag daarom minder hoe zij de toekomst kunnen voorspellen, en meer hoe zij zich kunnen oriënteren.
Waar ligt het evenwichtspunt waarop jouw organisatie vandaag is gebouwd?
En wat gebeurt er wanneer dat punt begint te verschuiven?
In het volgende essay in deze reeks Notes on Conscious Leadership ga ik verder in op wat deze verschuiving kan betekenen voor leiderschap zelf — en waarom het vermogen om bewust met deze krachten te werken mogelijk een van de belangrijkste kwaliteiten wordt van leiders in de komende decennia.
Rien Hagenaars onderzoekt bewust leiderschap, systemische transformatie en de relatie tussen bewustzijn, organisaties en samenleving.