Notes on Conscious Leadership #3
Wanneer leiderschap begint te veranderen
Wat een verschuivend evenwichtspunt in de wereld betekent voor leiderschap.
In mijn twee vorige essays beschreef ik hoe er in onze tijd vier krachtenvelden tegelijkertijd in beweging lijken te zijn. De naar buiten gerichte beweging van menselijke macht, de naar binnen gerichte beweging van menselijke systemen, de beweging van energie in de digitale wereld en de beweging van materie in de fysieke wereld.
Wanneer zulke krachten tegelijk verschuiven, zoeken systemen naar een nieuw evenwichtspunt.
Die zoektocht is op dit moment op veel plaatsen zichtbaar. Niet alleen in economie en geopolitiek, maar ook in de manier waarop leiderschap zich manifesteert.
Voor veel mensen voelt het leiderschap dat we vandaag op het wereldtoneel zien verwarrend.
Beslissingen lijken soms rationeel, soms irrationeel. Standpunten veranderen snel. Politieke en economische keuzes lijken steeds extremer te worden. Tegelijkertijd lijkt besluitvorming steeds vaker te verschuiven naar hogere niveaus van macht en invloed.
Alsof het bestaande systeem moeite heeft om zijn stabiliteit te behouden.
Het leiderschap dat we zien
Wanneer systemen onder druk komen te staan, reageren leiders vaak vanuit de structuren die zij kennen.
Voor een groot deel van de moderne geschiedenis was leiderschap georganiseerd rond hiërarchie. Macht, kennis en richting lagen geconcentreerd aan de top van organisaties, instituties en staten.
Deze vorm van leiderschap was nauw verbonden met het evenwichtspunt van het groepsbewustzijn. Stabiliteit ontstond doordat mensen zich organiseerden rond collectieve structuren en duidelijke hiërarchieën.
In een wereld waarin dat evenwichtspunt stabiel was, functioneerde dit model goed.
Maar wanneer de onderliggende krachtenvelden beginnen te verschuiven, komt ook dit leiderschapsmodel onder druk te staan.
Dat zien we vandaag op veel plaatsen gebeuren.
Het leiderschap dat minder zichtbaar is
Tegelijkertijd laat de huidige tijd nog iets anders zien.
Achter het zichtbare leiderschap van politieke en economische systemen bestaan ook grotere structuren van invloed en macht. Globalisering, financiële systemen en digitale netwerken hebben die structuren de afgelopen decennia steeds meer met elkaar verbonden.
Daardoor is leiderschap niet alleen een kwestie van individuele leiders of nationale regeringen. Het beweegt zich in grotere krachtenvelden die vaak minder zichtbaar zijn, maar wel degelijk richting geven aan hoe systemen functioneren.
Wanneer die krachtenvelden beginnen te verschuiven, verandert ook de manier waarop leiderschap zich manifesteert.
Wanneer het evenwichtspunt verschuift
In het vorige essay beschreef ik hoe samenlevingen functioneren rond een evenwichtspunt — een punt waar de belangrijkste krachten elkaar tijdelijk in balans houden.
Gedurende lange tijd lag dat evenwichtspunt bij groepsbewustzijn en hiërarchische structuren.
Maar wanneer dat evenwichtspunt begint te verschuiven naar bewuste individualiteit, verandert ook de rol van leiders.
Mensen ontwikkelen steeds meer het vermogen om naar hun eigen handelen te kijken, keuzes te maken en hun eigen richting te bepalen.
Dat betekent dat leiderschap niet langer uitsluitend kan steunen op hiërarchie en controle.
Wanneer mensen innerlijk afstand nemen van structuren die niet meer bij hen passen, verliezen die structuren langzaam hun kracht.
Dat proces is in veel organisaties al zichtbaar.
De overgang naar een nieuwe vorm van leiderschap
Wanneer het evenwichtspunt verschuift, ontstaat er ruimte voor een andere vorm van leiderschap.
In plaats van een systeem waarin individuen zich volledig voegen naar de richting van de groep, ontstaat er een situatie waarin mensen steeds sterker worden gedreven door hun eigen bestemming.
Dat betekent niet dat leiderschap verdwijnt. Net zoals in een levend organisme blijft er altijd een vorm van coördinatie en richting nodig.
Maar de aard van leiderschap verandert.
Leiderschap verschuift van het uitoefenen van macht naar het richting geven aan beweging.
Van controle naar bewust handelen.
En van het organiseren van groepen naar het verbinden van individuele bestemmingen.
Bestemmingsgericht leiderschap
Wanneer individualiteit een grotere rol krijgt in de samenleving, ontstaat een nieuw aspect van leiderschap.
De vraag naar persoonlijke richting wordt belangrijker.
Wat is mijn pad?
Waar beweegt mijn leven naartoe?
Wat wil er door mij heen tot uitdrukking komen?
Wanneer mensen deze vragen serieus gaan nemen, verandert ook de dynamiek in organisaties.
Werk wordt niet langer alleen gezien als een functie binnen een systeem, maar steeds vaker als een plek waar persoonlijke ontwikkeling en bijdrage samenkomen.
In zo’n context krijgt leiderschap een andere betekenis.
Leiders worden minder de personen die bepalen wat er moet gebeuren, en meer de mensen die helpen om richting te geven aan de beweging die al aanwezig is.
Waar bestemmingen elkaar ontmoeten
Wanneer organisaties zich ontwikkelen in een wereld waarin bewuste individualiteit groeit, ontstaat een nieuwe vraag.
Niet alleen: wat is de strategie van het bedrijf?
Maar ook: wat is de bestemming van deze organisatie?
En hoe verhoudt die bestemming zich tot de bestemmingen van de mensen die er werken?
Wanneer die twee elkaar beginnen te ontmoeten, kan leiderschap een nieuwe vorm aannemen.
Een vorm waarin richting ontstaat uit het samenspel van individuele en collectieve beweging.
Waar leiderschap niet alleen wordt bepaald door positie of macht, maar door het vermogen om bewust met deze krachten te werken.
In zo’n veld kunnen de vier krachten die onze tijd bewegen opnieuw een punt van evenwicht vinden.
En juist daar, waar bestemmingen elkaar ontmoeten, begint leiderschap een nieuwe vorm aan te nemen.
In het volgende essay in deze reeks Notes on Conscious Leadership ga ik verder in op hoe organisaties zich mogelijk gaan ontwikkelen wanneer deze nieuwe vorm van leiderschap zich verder ontvouwt.
Rien Hagenaars onderzoekt bewust leiderschap, systemische transformatie en de relatie tussen bewustzijn, organisaties en samenleving.